Vorwort zur Jubiläumsausgabe
30 Jahre Psychiatrische Pharmakotherapie
Inhaltsverzeichnis
Springer Verlag

Aktualisierungen auf www.kompendium-news.de
1 Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.2 Wirkmechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.3 Allgemeine Therapieprinzipien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.4 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.4.1 Depressive Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Unterschiede im Wirkungs- und Nebenwirkungsprofil
von Antidepressiva bei der depressiven Episode . . . . . . . . . . . . 11
1.4.2 Andere Medikamente und Verfahren zur Depressionsbehandlung 25
1.4.3 Panikstörung mit/ohne Agoraphobie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
1.4.4 Generalisierte Angststörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
1.4.5 Angst und depressive Störung, gemischt . . . . . . . . . . . . . . . . 34
1.4.6 Phobische Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
1.4.7 Zwangsstörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
1.4.8 Posttraumatische Belastungsstörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
1.4.9 Somatoforme Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
1.4.10 Schmerzsyndrome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
1.4.11 Chronic-Fatigue-Syndrom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.4.12 Essstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.4.13 Schlafstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.4.14 Klimakterische Beschwerden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
1.4.15 Persönlichkeitsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
1.5 Antidepressiva und Psychotherapie bei der Depression . . . . . . . 44
1.5.1 Gesamtbehandlungsplan der Depression . . . . . . . . . . . . . . . . 44
1.5.2 Psychotherapeutische Verfahren bei Depressionen . . . . . . . . . . 45
1.5.3 Antidepressiva und Psychotherapie im Vergleich . . . . . . . . . . . 46
1.6 Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
1.6.1 Kardiale Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
1.6.2 Vegetative Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
1.6.3 Sedierung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
1.6.4 Hämatopoetisches System . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
1.6.5 Unerwünschte neurologische und zentralnervöse Wirkungen . . . . 55
1.6.6 Allergische Reaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
1.6.7 Gewichtszunahme und Diabetes mellitus . . . . . . . . . . . . . . . 57
1.6.8 Endokrine Begleitwirkungen und sexuelle Funktionsstörungen . . . 57
1.6.9 Osteoporose und Frakturen, Gelenkbeschwerden . . . . . . . . . . . 58
1.6.10 Absetzsyndrome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
1.6.11 Syndrom der inadäquaten ADH-Sekretion . . . . . . . . . . . . . . . 59
1.6.12 Induktion einer (hypo)manischen Episode
und eines häufigen Phasenwechsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
1.6.13 Suizidalität . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
1.6.14 Zentrales Serotoninsyndrom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
1.6.15 Sonstigen Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
1.7 Kontraindikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
1.8 Interaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
1.8.1 Pharmakokinetische Interaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
1.8.2 Pharmakodynamische Interaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
1.9 Routineuntersuchungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
1.10 Dosierung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
1.10.1 Dosierungsrichtlinien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
1.10.2 Plasmakonzentrationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
1.10.3 Wirkungseintritt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
1.10.4 Antidepressiva im höheren Lebensalter . . . . . . . . . . . . . . . . 70
1.11 Behandlungsdauer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
1.11.1 Akuttherapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
1.11.2 Erhaltungstherapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
1.11.3 Rezidivprophylaxe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
1.12 Therapieresistenz und unzureichende Response
bei der depressiven Episode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
1.12.1 Erste Maßnahmen bei unzureichendem Therapieerfolg . . . . . . . 77
1.12.2 Wechsel des Antidepressivums und Dosiserhöhung . . . . . . . . . 77
1.12.3 Kombinationsstrategien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
1.12.4 Augmentationsstrategien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
1.12.5 Andere Strategien bei Therapieresistenz . . . . . . . . . . . . . . . . 81
1.13 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
2 Medikamente zur Behandlung bipolarer
affektiver Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
2.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Zugelassene Arzneimittel bei bipolaren affektiven Störungen . . . . 146
2.2 Wirkmechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
2.3 Allgemeine Therapieprinzipien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
2.4 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
2.4.1 Manische Episode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
2.4.2 Bipolare affektive Störung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
2.4.3 Rezidivprophylaxe bei schizoaffektiver Störung . . . . . . . . . . . . 166
2.5 Stimmungsstabilisierer und Psychotherapie . . . . . . . . . . . . . . 167
2.6 Nebenwirkungen und Risiken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
2.7 Kontraindikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
2.8 Interaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
2.9 Routineuntersuchungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
2.10 Dosierung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
Stimmungsstabilisierer im höheren Lebensalter . . . . . . . . . . . . 172
2.11 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
Lithium-Intoxikation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
3 Antipsychotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
3.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
3.1.1 Einteilung nach der chemischen Struktur . . . . . . . . . . . . . . . 193
3.1.2 Einteilung nach der antipsychotischen Wirksamkeit
(»neuroleptische Potenz«) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
3.1.3 Einteilung nach den »atypischen« Eigenschaften . . . . . . . . . . . 197
3.2 Wirkmechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
3.3 Allgemeine Therapieprinzipien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
3.4 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
3.4.1 Schizophrene Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203
Unterschiede im Wirkungs- und Nebenwirkungsprofil von
Antipsychotika bei der Therapie schizophrener Störungen . . . . . 213
3.4.2 Behandlung komorbider psychiatrischer Störungen
bei Patienten mit Schizophrenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
3.4.3 Schizotype Störungen, wahnhafte Störungen, akute vorübergehende
psychotische Störungen, induzierte wahnhafte Störungen . . . . . . 218
3.4.4 Schizoaffektive Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
3.4.5 Affektive Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
3.4.6 Zwangsstörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
3.4.7 Angststörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
3.4.8 Demenzielle Erkrankungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
3.4.9 Tief greifende Entwicklungsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
3.4.10 Alkohol- und drogeninduzierte Psychosen . . . . . . . . . . . . . . . 224
3.4.11 Persönlichkeitsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
3.4.12 Schmerzsyndrome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
3.4.13 Neurologische Erkrankungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
3.5 Antipsychotika, Psychotherapie und psychosoziale
Interventionen bei schizophrenen Störungen . . . . . . . . . . . . . 226
Psychotherapeutische und psychosoziale Interventionen
in verschiedenen Therapiephasen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230
3.6 Nebenwirkungen und Risiken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
3.6.1 Unerwünschte neurologische und zentralnervöse Wirkungen . . . . 234
3.6.2 Metabolische Wirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
3.6.3 Kardiale Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
3.6.4 Vegetative Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
3.6.5 Veränderungen des hämatopoetischen Systems . . . . . . . . . . . . 246
3.6.6 Sonstige Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247
3.7 Kontraindikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
3.8 Interaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
3.9 Routineuntersuchungen und -hinweise . . . . . . . . . . . . . . . . 250
3.10 Dosierung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
3.10.1 Pharmakokinetik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
3.10.2 Antipsychotika-Plasmakonzentrationen . . . . . . . . . . . . . . . . 256
3.10.3 Depotmedikation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256
3.10.4 Antipsychotika im höheren Lebensalter . . . . . . . . . . . . . . . . 258
3.11 Behandlungsdauer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
3.11.1 Wirkungseintritt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
3.11.2 Medikationsdauer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260
3.11.3 Indikation für eine Langzeitmedikation . . . . . . . . . . . . . . . . 261
3.11.4 Dosisreduktion und Absetzversuch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
3.12 Non-Response, Therapieresistenz und Therapieversagen . . . . . . 263
3.12.1 Behandlungsoptimierung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264
3.12.2 Wechsel und Umstellen des Antipsychotikums . . . . . . . . . . . . 264
3.12.3 Kombination von Antipsychotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
3.12.4 Augmentationsstrategien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
3.13 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339
4 Anxiolytika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
341
4.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
4.2 Wirkmechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341
4.3 Allgemeine Therapieprinzipien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344
4.4 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
4.4.1 Depressive Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
4.4.2 Panikstörung mit/ohne Agoraphobie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
4.4.3 Generalisierte Angststörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
4.4.4 Phobische Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
4.4.5 Zwangsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
4.4.6 Posttraumatische Belastungsstörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
4.4.7 Somatoforme Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
4.4.8 Manische Episode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
4.4.9 Schizophrene Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348
4.4.10 Extrapyramidalmotorische Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
4.5 Anxiolytika und Psychotherapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
4.6 Nebenwirkungen und Intoxikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
4.6.1 Abhängigkeitsrisiko bei Benzodiazepinen . . . . . . . . . . . . . . . 351
4.6.2 Absetzproblematik bei Benzodiazepinen . . . . . . . . . . . . . . . . 352
4.6.3 Benzodiazepinentzugsbehandlung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
4.6.4 Intoxikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
4.7 Kontraindikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
4.8 Pharmakokinetik und Interaktionen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
4.8.1 Pharmakokinetik der Benzodiazepine . . . . . . . . . . . . . . . . . 354
4.8.2 Interaktionen der Benzodiazepine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
4.9 Routinehinweise . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
4.10 Dosierung und Behandlungsdauer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356
4.10.1 Anxiolytika im höheren Lebensalter . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
4.11 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378
5 Medikamente zur Behandlung von Schlafstörungen . . . . . . . 379
5.1 Hypnotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
5.1.1 Übersicht Hypnotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
5.1.2 Wirkmechanismen von Hypnotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380
Veränderungen von Schlaf-EEG-Parametern unter Hypnotika . . . 382
5.1.3 Allgemeine Therapieprinzipien bei Verordnung von Hypnotika . . 383
5.1.4 Indikationen für Hypnotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387
5.1.5 Hypnotika und Psychotherapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
5.1.6 Nebenwirkungen unter Hypnotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
5.1.7 Kontraindikationen bei Verordnung von Hypnotika . . . . . . . . . 392
5.1.8 Pharmakokinetik und Interaktionen von Hypnotika . . . . . . . . . 392
5.1.9 Routinehinweise bei Verordnung von Hypnotika . . . . . . . . . . . 395
5.1.10 Dosierung und Behandlungsdauer von Hypnotika . . . . . . . . . . 395
5.2 Medikamente zur Behandlung von Hypersomnien . . . . . . . . . . 396
5.2.1 Narkolepsie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
5.2.2 Primäre Hypersomnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
5.2.3 Schlafapnoe-Syndrom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398
5.3 Medikamente gegen Parasomnien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
5.3.1 Albträume und Pavor nocturnus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
5.3.2 REM-Schlaf-Verhaltensstörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
5.3.3 Somnambulismus (Schlafwandeln) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
5.3.4 Bruxismus (Zähneknirschen) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
5.3.5 Enuresis nocturna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
5.4 Medikamente gegen Bewegungsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . 400
5.4.1 Restless-legs-Syndrom und periodic limb movement disorder . . . 401
5.4.2 Tic-Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403
5.4.3 Psychogene Bewegungsstörungen und Anfälle . . . . . . . . . . . . 404
5.5 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
6 Antidementiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435
6.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435
6.2 Wirkmechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435
6.3 Allgemeine Therapieprinzipien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437
6.3.1 Diagnostik bei Demenzsyndromen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439
6.3.2 Demenzprävention . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439
6.4 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440
6.4.1 Alzheimer-Demenz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 440
Medikamentöse Therapie der Alzheimer-Demenz . . . . . . . . . . 443
6.4.2 Vaskuläre Demenz und gemischte Demenz . . . . . . . . . . . . . . 446
Medikamentöse Therapie der vaskulären
und der gemischten Demenz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446
6.4.3 Frontotemporale Demenz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
Medikamentöse Therapie der frontotemporalen Demenz . . . . . . 448
6.4.4 Demenz mit Lewy-Körperchen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
Medikamentöse Therapie der Demenz mit Lewy-Körperchen . . . . 449
6.4.5 Demenz bei M. Parkinson . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450
XVI Inhaltsverzeichnis
Medikamentöse Therapie der Demenz bei M. Parkinson . . . . . . 450
6.4.6 Leichte kognitive Störung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
Medikamentöse Therapie bei MCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
6.4.7 Therapie der demenzassoziierten Verhaltensstörungen . . . . . . . 452
6.5 Nichtmedikamentöse Maßnahmen in der Behandlung
demenzieller Syndrome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
6.6 Nebenwirkungen und Kontraindikationen . . . . . . . . . . . . . . . 455
6.6.1 Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
6.6.2 Kontraindikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456
6.7 Interaktionen und Dosierung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457
6.8 Behandlungsdauer und Therapieresistenz . . . . . . . . . . . . . . . 457
6.9 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 458
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472
7 Medikamente zur Behandlung von Abhängigkeit
und Entzugssyndromen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473
7.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473
7.1.1 Therapieelemente bei schädlichem Gebrauch und Abhängigkeit . . 474
7.1.2 Pharmakologische Interventionen bei Abhängigkeitserkrankungen
476
7.2 Suchtmittel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476
7.2.1 Alkohol (Ethanol) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476
Pharmakotherapie des Alkoholentzugssyndroms . . . . . . . . . . . 479
7.2.2 Benzodiazepine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485
7.2.3 Opiate/Opioide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485
7.2.4 Kokain, Amphetamine und andere Substanzen aus der Gruppe
der Psychostimulanzien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489
7.2.5 Ecstasy und Eve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491
7.2.6 Psychotomimetika (LSD, Meskalin, Psilocybin
und ähnliche Substanzen) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
7.2.7 Cannabis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
7.2.8 Nikotin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493
7.3 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527
8 Medikamente zur Behandlung von sexuellen Störungen 529
8.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 529
8.2 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
8.2.1 Vermindertes sexuelles Verlangen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530
8.2.2 Erektionsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 531
8.2.3 Störungen der sexuellen Erregung bei der Frau . . . . . . . . . . . . 533
8.2.4 Ejaculatio praecox und andere Ejakulationsstörungen . . . . . . . . 533
8.2.5 Gesteigertes sexuelles Verlangen und Paraphilien . . . . . . . . . . . 535
8.2.6 Substanzinduzierte sexuelle Funktionsstörungen . . . . . . . . . . . 535
8.3 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 540
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 550
9 Medikamente zur Behandlung von Essstörungen und Adipositas . . . . 551
9.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 551
9.2 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 552
9.2.1 Anorexia nervosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 552
9.2.2 Bulimia nervosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553
9.2.3 Binge-Eating-Störung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554
9.2.4 Adipositas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555
9.2.5 Gewichtszunahme als Nebenwirkung unter Psychopharmaka . . . . 557
9.3 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 563
10 Medikamente zur Behandlung von ADHS. . . . . . 565
10.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565
Neuroenhancement Drugs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566
10.2 Wirkmechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566
10.2.1 Methylphenidat und Amphetamin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566
10.2.2 Atomoxetin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
10.3 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
10.3.1 ADHS im Kindes- und Jugendalter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 567
10.3.2 ADHS im Erwachsenalter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 568
10.3.3 ADHS und Komorbiditäten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570
10.4 Nebenwirkungen und Risiken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570
10.4.1 Risiko für kardiovaskuläre Nebenwirkungen . . . . . . . . . . . . . 570
10.4.2 Risiko für Substanzmissbrauch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 571
10.5 Präparate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 572
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 579
11 Medikamente zur Behandlung von Persönlichkeitsund
Verhaltensstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 581
11.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 581
11.2 Allgemeine Therapieprinzipien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 583
11.3 Indikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
11.3.1 Persönlichkeitsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
Borderline-Persönlichkeitsstörung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 585
11.3.2 Verhaltensstörungen bei Intelligenzminderung
und hirnorganischen Störungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 589
11.3.3 Spezifische Impulskontrollstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 590
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 593
12 Pharmakotherapie psychiatrischer Notfallsituationen . . . . . . 595
12.1 Übersicht und allgemeine Gesichtspunkte . . . . . . . . . . . . . . . 595
12.2 Vorgehen in der psychiatrischen Notfallsituation . . . . . . . . . . . 596
12.3 Psychopharmaka für den psychiatrischen Notfall . . . . . . . . . . . 597
12.4 Psychomotorische Erregungszustände . . . . . . . . . . . . . . . . . 599
12.4.1 Unklare oder komplexe Erregungszustände . . . . . . . . . . . . . . 604
12.4.2 Erregungszustände bei psychiatrischer Grunderkrankung . . . . . . 606
12.4.3 Erregungszustände bei deliranten Syndromen . . . . . . . . . . . . 606
Erregungszustände bei Delir ohne Hinweise auf Entzug
oder Intoxikation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 608
12.4.4 Erregungszustände bei Alkohol- oder Benzodiazepinentzug . . . . 609
12.4.5 Erregungszustände bei Intoxikation
mit psychotropen Substanzen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 609
12.5 Hypovigilant-hypoaktive psychiatrische Notfallsituationen . . . . . 610
12.5.1 Quantitative Bewusstseinsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 611
12.5.2 Qualitative Bewusstseinsstörungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 613
12.5.3 Stuporöse Zustände . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 614
12.6 Suizidalität . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617
12.6.1 Umgang mit suizidalen Patienten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 618
12.6.2 Suizidprävention . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 620
12.7 Akute Belastungsreaktion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 620
12.8 Intoxikationen als Ursache psychiatrischer Akutsituationen . . . . . 621
12.8.1 Allgemeine Aspekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 621
12.8.2 Intoxikationssyndrome durch Pharmaka . . . . . . . . . . . . . . . . 624
12.8.3 Drogenintoxikationen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 627
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 632
13 Psychopharmaka im Alter und bei internistischen Erkrankungen . . . . . . 633
13.1 Psychopharmaka im Alter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 633
13.2 Psychopharmaka bei Herz-Kreislauf-Erkrankungen . . . . . . . . . 635
13.2.1 Allgemeine Gesichtspunkte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635
13.2.2 Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635
13.2.3 Stimmungsstabilisierer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 638
13.2.4 Antipsychotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 638
13.2.5 Anxiolytika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 640
13.2.6 Antidementiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 640
13.2.7 Andere Pharmaka/Psychopharmaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 640
13.3 Psychopharmaka bei Lebererkrankungen . . . . . . . . . . . . . . . 642
13.3.1 Allgemeine Gesichtspunkte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642
13.3.2 Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642
13.3.3 Stimmungsstabilisierer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 644
13.3.4 Antipsychotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 645
13.3.5 Anxiolytika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 646
13.3.6 Antidementiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 647
13.3.7 Andere Pharmaka/Psychopharmaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 647
13.4 Psychopharmaka bei Nierenerkrankungen . . . . . . . . . . . . . . 648
13.4.1 Allgemeine Gesichtspunkte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 648
13.4.2 Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 650
13.4.3 Stimmungsstabilisierer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 651
13.4.4 Antipsychotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 651
13.4.5 Anxiolytika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 652
13.4.6 Antidementiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 653
13.4.7 Andere Pharmaka/Psychopharmaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 653
13.5 Psychopharmaka bei Diabetes mellitus . . . . . . . . . . . . . . . . . 655
14 Psychopharmaka in Schwangerschaft und Stillzeit . . . . . . . . 659
14.1 Übersicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 659
14.2 Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 660
14.2.1 Trizyklische Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 660
14.2.2 Selektive Serotoninwiederaufnahmehemmer . . . . . . . . . . . . . 661
14.2.3 Monoaminoxidasehemmer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 664
14.2.4 Andere Antidepressiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 664
14.3 Lithium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 666
14.4 Antikonvulsiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 668
14.5 Antipsychotika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 670
14.6 Anxiolytika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 672
14.6.1 Benzodiazepine und Non-Benzodiazepinhypnotika . . . . . . . . . 672
14.6.2 Andere Anxiolytika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 673
14.7 Sucht- und Substitutionsmittel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 673
14.7.1 Alkohol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 673
14.7.2 Opiate/Opioide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 674
14.7.3 Nikotin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 675
14.7.4 Andere Suchtmittel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 676
14.8 Andere Psychopharmaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 676
14.9 Elektrokrampftherapie und Schwangerschaft . . . . . . . . . . . . . 677
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 677
15 Psychopharmaka und Fahrtüchtigkeit . . . . . . . . . . . . . . . . 679
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 682
16 Pharmakokinetik und Arzneimittelinteraktionen . . . . . . . . . 683
16.1 Pharmakokinetik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 683
16.2 Genvarianten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 685
16.3 Arzneimittelwechselwirkungen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 687
16.4 Psychopharmaka bei Rauchern . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 689
16.5 Therapeutisches Drug Monitoring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 689
Literatur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 690
16.6 Substrate von CYP-Enzymen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 691
Anhang INT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 693
Anleitung zur Benutzung der Interaktionstabellen . . . . . . . . . . . . . . . 693
Sachverzeichnis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 699